Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı

Kuruluş Tarihi: 1975

Merkezi: Viyana

Genel Sekreter: Büyükelçi Feridun H. Sinirlioğlu

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK), Soğuk Savaş döneminde bloklar arasında düzenli diyalog zemini tesis etmek suretiyle gerginliği ve anlaşmazlık noktalarını azaltmak ve bu sayede Avrupa’da güvenliğin arttırılmasını sağlamak amacıyla bir müzakere forumu ve konferanslar diplomasisi süreci olarak ortaya çıkmıştır. Helsinki ve Cenevre’de sürdürülen görüşmelerin sonucunda 1 Ağustos 1975 tarihinde ülkemiz dahil 35 Avrupa ülkesi tarafından Helsinki Nihai Senedi imzalanmış olup (halihazırda 57 katılımcı devletten müteşekkildir), sözkonusu süreç, 1994 Budapeşte Zirvesi’nde alınan kararla Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’na (AGİT) dönüşmüştür. AGİT, esnek bir siyasi diyalog ve müzakere forumu teşkil ederek, güvenliğin siyasi-askeri, ekonomi-çevre ve insani olmak üzere üç boyutunda ilke, norm ve standartlar geliştirmekte, yükümlülüklerin uygulanma durumlarını izlemekte, ayrıca katılımcı devletlerin demokratikleşme, hukukun üstünlüğü ve insan haklarına saygı alanlarındaki çabalarına destek işlevi görmektedir.

AGİT, Avrupa Birliği (AB) üyeleri ve Balkan ülkelerinin yanı sıra, ABD, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Birleşik Krallık, Kanada, Belarus, Moldova ile Kafkasya ve Orta Asya ülkelerini bünyesinde barındıran tek ve en büyük bölgesel güvenlik forumudur. Bu özelliğine ek olarak, siyasi-askeri, ekonomi ve çevre ile insani boyutları içeren geniş kapsamlı güvenlik anlayışı, çatışmaların önlenmesi ile çatışma sonrası rehabilitasyon alanlarındaki deneyimi ve alan misyonları, Teşkilatı önemli ve farklı kılan unsurlardır.

AGİT Katılımcı Devletleri; ABD, Almanya, Andorra, Arnavutluk, Avusturya, Azerbaycan, Belarus, Belçika, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Ermenistan, Estonya, Finlandiya, Fransa, GKRY, Gürcistan, Hırvatistan, Hollanda, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, İzlanda, Kanada, Karadağ, Kazakistan, Kırgızistan, Kuzey Makedonya, Letonya, Lihtenştayn, Litvanya, Lüksemburg, Macaristan, Malta, Moğolistan, Moldova, Monako, Norveç, Özbekistan, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya Federasyonu, San Marino, Sırbistan, Slovakya, Slovenya, Tacikistan, Türkiye, Türkmenistan, Ukrayna, Vatikan, Yunanistan

Akdenizli İşbirliği Ortakları: Cezayir, Fas, İsrail, Mısır, Tunus, Ürdün

Asyalı İşbirliği Ortakları: Afganistan, Avustralya, G. Kore, Japonya, Tayland

TEMEL BELGE VE KARARLAR

AGİT’in bir kuruluş belgesi veya kurucu antlaşması, dolayısıyla hukuki kişiliği bulunmamaktadır.

Bununla birlikte, AGİT’in günümüzdeki şekil ve yönelimine kavuşturulmasına önemli etkide bulunmuş olan çeşitli belgeler ve kararlar mevcuttur. Bunlar, 1975 Helsinki Nihai Senedi, 1990 Paris Şartı, 1990 Viyana Belgesi ( Belge; 1992, 1994, 1999 ve 2011 yıllarında dört kez gözden geçirilmiş ve güncellenmiştir), 1992 Helsinki Belgesi, 1994 Budapeşte Belgesi, 1999 Avrupa Güvenlik Şartı (İstanbul Şartı), 2001 Bükreş Bakanlar Konseyi-Terörle Mücadele Eylem Planı, 2003 Maastricht Bakanlar Konseyi-21. Yüzyılda Güvenlik ve İstikrara Yönelik Tehditlere Karşı AGİT Stratejisi, 2010 Astana Zirvesi “Güvenlik Topluluğuna Doğru” başlıklı Ortak Bildiri olarak sıralanabilir.

İŞLEYİŞ/KARAR ALMA MEKANİZMALARI VE TEMEL ORGANLAR/ALT KURULUŞLAR

AGİT’te kabul edilen ilke ve normlar ile AGİT’in idari yapısına ilişkin hususlar, siyasi düzeyde Bakanlar veya Devlet ve Hükümet Başkanları tarafından alınan oydaşmaya dayalı kararlara göre şekillenmektedir.

Teşkilatın siyasi olarak işleyişinden, yönetiminden, idare ve eşgüdümünden Dönem Başkanlığını üstlenen katılımcı devlet sorumludur. Mevcut Dönem Başkanı ile bir önceki ve bir sonraki Dönem Başkanı ülkelerin yer aldığı Troyka, aynı zamanda Dönem Başkanlığının çalışmalarına destek olmaktadır.

Dönem Başkanlığı, Bakanlar Konseyi tarafından oydaşmayla alınan karar çerçevesinde her yıl farklı bir AGİT katılımcı devleti tarafından yürütülmektedir. Sözkonusu ülkenin Dışişleri Bakanı AGİT Dönem Başkanı sıfatını almaktadır. İsviçre 1 Ocak 2026 itibarıyla Dönem Başkanlığı’nı Finlandiya’dan devralmış olup, Dönem Başkanlığını İsviçre Federal Dışişleri Bakanı Ignazio Cassis yürütmektedir. Dönem Başkanı, gerekli durumlarda ve tematik olarak özel temsilci görevlendirme yetkisine sahiptir.

Zirveler ve Bakanlar Konseyi Toplantıları

Zirveler Teşkilat’ın en üst düzeyli karar alma organı olup, katılımcı devletlerin Devlet ve Hükümet Başkanları AGİT’in önceliklerini belirleyerek yön tayin etmektedirler. 1975 yılında Helsinki’de düzenlenen ilk Zirve’nin ardından 1990 yılında Paris’te, 1992’de Helsinki’de, 1994’te Budapeşte’de, 1996’da Lizbon’da, 1999’da İstanbul’da ve son Zirve 2010 yılında Astana’da düzenlenmiştir.

Yılda bir kez kural olarak Dönem Başkanlığını üstlenen ülkede düzenlenen ve katılımcı devletlerin Dışişleri Bakanlarının yer aldığı Bakanlar Konseyi, AGİT’in temel karar alma ve yürütme organıdır. 32. Bakanlar Konseyi toplantısı, Finlandiya Dönem Başkanlığı’nda 4-5 Aralık 2025 tarihlerinde istisnai olarak Viyana’da gerçekleştirilmiş; toplantıya Sayın Bakanımız başkanlığındaki heyetle iştirak edilmiştir.

Daimi Konsey

Teşkilatın siyasi danışma ve karar alma organıdır. Haftada bir kez Büyükelçiler/Daimi Temsilciler düzeyinde toplanmaktadır. Gerektiğinde olağanüstü veya özel toplantılar da gerçekleştirmektedir. Daimi Konseyin başkanlığı, Dönem Başkanlığını üstlenen ülkenin (2026 yılında İsviçre) AGİT nezdindeki Daimi Temsilcisi tarafından yürütülmektedir.

AGİT Güvenlik İşbirliği Forumu (AGİF)

AGİT’in Daimi Konsey ile birlikte iki temel karar alma organından biri olan AGİT Güvenlik İşbirliği Forumu (AGİF), 1992 Helsinki Zirvesinde, AGİT bölgesinde askeri güvenlik ile istikrar alanlarında müzakere ve istişare imkanı tanıyarak, siyasi-askeri güvenlik boyutunun güçlendirilmesi amacıyla oluşturulmuştur. AGİF, çalışmaları hakkında doğrudan Bakanlar Konseyine karşı sorumlu olup özerk bir statüye sahiptir. Forum, aynı zamanda güven ve güvenlik arttırıcı önlemlere (GGAÖ) odaklanmakta, ihtilaflardan kaynaklanan risklerin azaltılmasını amaçlamaktadır. AGİF Dönem Başkanlığı alfabetik sıraya göre katılımcı devletler tarafından dört ay süreyle üstlenilmektedir. Ülkemiz AGİF Dönem Başkanlığını en son 2020 Ocak – Nisan aylarında döneminde yürütmüştür.

Genel Sekreter

AGİT Genel Sekreterliği görevi 1992 Stockholm Bakanlar Konseyi Toplantısı’nda alınan kararla tesis edilmiştir. AGİT’in organizasyon yapısının başında yer alan ve Teşkilatın genel işleyişini yönlendiren AGİT Genel Sekreteri, görev yönergesi çerçevesinde AGİT’te kabul edilen kararların uygulanmasını da temin etmektedir. 5-6 Aralık 2024 tarihlerinde Malta’da düzenlenen Bakanlar Konseyi Toplantısında alınan kararla AGİT Genel Sekreterliğine üç yıllık bir dönem için Büyükelçi Feridun H. Sinirlioğlu seçilmiştir.

AGİT Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi (ODIHR)

1990 Paris Zirvesi’nde alınan karar uyarınca yeni bağımsız olan ülkelerde yapılması öngörülen serbest seçimlere ilişkin yükümlülüklerin layıkıyla uygulanmasına yardımcı olmak amacıyla 1992 yılında “Serbest Seçimler Ofisi” adı altında kurulmuştur. Ofisin faaliyet alanı daha sonra insan hakları ve demokratikleşme konularını da içerecek şekilde genişletilmiş ve AGİT’in insani boyutunun başlıca organı haline gelmiştir. Merkezi Varşova’dadır. 5-6 Aralık 2024 tarihlerinde Malta’da düzenlenen Bakanlar Konseyi Toplantısında alınan kararla ODIHR Direktörlüğüne üç yıllık bir dönem için Maria Telalian (Yunanistan) seçilmiştir.

Medya Özgürlüğü Temsilcisi (MÖT)

AGİT bölgesinde medya özgürlüğü durumunu izlemek, katılımcı devletlerde özgür, bağımsız ve çoğulcu medyanın geliştirilmesine yardımcı olmak ve bu konuda işbirliğinde bulunmak, ayrıca gerekli hallerde erken uyarı görevi yürütmek üzere 1997 yılında kabul edilen 193 sayılı Daimi Konsey kararıyla ihdas edilmiştir. 5-6 Aralık 2024 tarihlerinde Malta’da düzenlenen Bakanlar Konseyi Toplantısında alınan kararla MÖT görevine üç yıllık bir dönem için Büyükelçi Jan Braathu (Norveç) seçilmiştir.

Milli Azınlıklar Yüksek Komiseri (MAYK)

Soğuk Savaşın sona ermesini müteakip, AGİT bölgesindeki barışı, istikrarı ve katılımcı devletler arasındaki dostluk ilişkilerini tehlikeye sokabilecek etnik gerilimleri tespit etmek ve erken aşamada önlemek/çözüm arayışında bulunmak amacıyla, bir erken uyarı ve çatışma önleme aracı olarak 1992 Helsinki Belgesi’yle Lahey’de ihdas edilmiştir. 5-6 Aralık 2024 tarihlerinde Malta’da düzenlenen Bakanlar Konseyi Toplantısında alınan kararla MAYK görevine üç yıllık bir dönem için Büyükelçi Christophe Kamp (Hollanda) seçilmiştir.

AGİT Alan Misyonları

AGİT alan misyonları görev yönergeleri çerçevesinde ve evsahibi ülkelerin rızası doğrultusunda, görev yaptıkları ülkelere AGİT taahhütlerini uygulamaya koymalarına ve ihtiyaç duydukları alanlarda kapasitelerini arttırmalarına yardımcı olmaktadır. Alan misyonları, olası krizlerin önlenmesi ve çatışma sonrası taraflar arasındaki güvenin artırılması konusunda rol oynamaktadır.

Halihazırda AGİT’in Bosna-Hersek, Kosova, Karadağ, Sırbistan, Kuzey Makedonya, Arnavutluk, Moldova, Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’da alan misyonları bulunmaktadır.

AGİT Parlamenterler Asamblesi (AGİTPA)

AGİTPA, Vatikan hariç 56 katılımcı devletin parlamentolarından toplam 323 üyeden oluşmaktadır. Temel görevi AGİT katılımcı devletleri arasındaki siyasi diyaloğu parlamenter düzeye taşımak olan AGİTPA, katılımcı devletlerin mevcut AGİT müktesebatı çerçevesindeki yükümlülüklerinin yerine getirilmesinin sağlanması, AGİT Zirveleri ve Bakanlar Konseyi toplantılarının gündeminin oluşturulmasına ilişkin görüş beyan edilmesi ve katılımcı devletlerdeki demokratik kurumların güçlendirilmesi gibi görev ve yetkilere sahiptir. AGİTPA, katılımcı devletlerde düzenlenen seçimlerin izlenmesi için oluşturulan seçim gözlem misyonlarına üye vermektedir. AGİTPA Başkanlığına 3 Temmuz 2025 tarihinde iki yıllık bir dönem için Pere Joan Pons Sampietro (İspanya) seçilmiştir.

AGİTPA Sekretaryası 1992 yılında kurulmuş olup, merkezi Kopenhag’dadır. AGİTPA Genel Sekreteri, her defasında beş yıl görev yapmak üzere üst üste en fazla iki kez seçilebilmekte olup, anılan görev 1 Ocak 2016 tarihinden bu yana Roberto Montella (İtalya) tarafından üstlenilmektedir.

AGİTPA’da ülkemiz 8 milletvekiliyle temsil edilmektedir. AGİTPA Türk Grubu Başkanlığı görevini halihazırda Erzurum Milletvekili Sayın Selami Altınok yürütmektedir.

Ülkemizin AGİT’teki Konumu

Türkiye, AGİT içerisinde önemli bir ağırlığa sahip, sözüne ve görüşüne öncelikle başvurulan sayılı ülkeler arasında yer almaktadır. AGİT’in kurucu üyeleri arasında bulunan ülkemiz, Teşkilatın tüm boyutlarında (siyasi-askeri, ekonomi-çevre, insani boyut) aktif, yapıcı ve yüksek görünürlüğe sahip bir tutum sergilemektedir.

Ülkemiz, 1999 yılında AGİT Zirvesi’ne evsahipliği yapmıştır. 18-19 Kasım 1999’da İstanbul’da gerçekleştirilen Zirve’de imzalanan Avrupa Güvenlik Şartı (İstanbul Şartı), 21. yüzyılda AGİT bölgesinin güvenlik, barış ve istikrarının güvence altına alınabilmesi için gerekli ilke ve yöntemleri belirlemiştir.

AGİT’in kurucu üyeleri arasında bulunan ülkemiz, Teşkilatın tüm boyutlarında (siyasi-askeri, ekonomi-çevre, insani boyut) aktif, yapıcı ve yüksek görünürlüğe sahip bir tutum sergilemektedir. Bu çerçevede ülkemiz, terörizmle mücadele, polis faaliyetleri, sınır güvenliği ve yönetimi, ekonomi ve çevre konuları, hoşgörüsüzlük ve ayrımcılıkla mücadele, göç ve entegrasyon, insan ticaretiyle mücadele gibi alanlar başta olmak üzere AGİT çalışmalarına katkıda bulunmakta; Daimi Konsey toplantılarında ve önemli diğer tüm toplantı ve etkinliklerde kaydadeğer gündem maddeleri altında söz alarak, görüş, tutum, beklenti ve telkinlerini kayda geçirmektedir.

Türkiye, çatışmaların ve süregelen ihtilafların etkilediği AGİT coğrafyasında istikrar ve barışın tesisine önem atfetmektedir.

Ülkemizin AGİT Genel Sekreterliğine aday gösterdiği Büyükelçi Feridun H. Sinirlioğlu, 5-6 Aralık 2024 tarihlerinde Malta’da düzenlenen AGİT 31. Bakanlar Konseyi Toplantısı’nda bu göreve üç yıllık süre için atanmıştır.

Teşkilata ilişkin ayrıntılı bilgilere AGİT’in internet sayfasından ulaşılabilmektedir.